1ος κύκλος

Η αφήγηση του κλασικού μυθιστορήματος του Στράτη Μυριβήλη «Η ζωή εν τάφω», αρχίζει γύρω στο 1924, όταν ο Μυριβήλης αναζητώντας ένα έγγραφο της Στρατολογίας αναγκάζεται να ανοίξει ένα μικρό μπαούλο, όπου έχει φυλάξει διάφορα ενθυμήματα από τη ζωή του στα χαρακώματα του Νότιου Τομέα του Ανατολικού Μετώπου κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου.

Ο Αντώνης Κωστούλας συναντά τυχαία στο Δημοτικό Κήπο τον Λεωνίδα, που ταξίδευαν μαζί από τον Πειραιά. Ο Λεωνίδας του εξομολογείται πως είναι λοχαγός του Ελληνικού Στρατού και ότι το συμφέρον της χώρας είναι να βγει στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, δηλαδή των Αγγλογάλλων. Μάλιστα, οι νέοι και οι μορφωμένοι πρέπει να στρατευτούν εθελοντικά για να μη βρεθεί σε κίνδυνο η πατρίδα από τη φιλογερμανική πολιτική του Κωνσταντίνου.

Πρώτος από την παρέα κατατάσσεται εθελοντής στο Στρατό της Εθνικής Άμυνας, ο Γιγάντης. Ήταν μια έκπληξη για τον Αντώνη, που είχε την εντύπωση πως ο φίλος του παρακολουθούσε τις εξελίξεις χωρίς ιδιαίτερο ενθουσιασμό. Δεν αργεί βέβαια να έρθει και η σειρά του ίδιου του Αντώνη. Παίρνει την απόφαση σε μια δεξίωση στο σπίτι της Ερασμίας, διευθύντριας του παρθεναγωγείου, όπου ήταν προσκεκλημένος με τη Μυρσίνη.

Ύστερα από μια σύντομη εκπαίδευση των εθελοντών της Αιγαιοπελαγίτικης Μεραρχίας, ήρθε η ώρα να μεταβούν οι στρατιώτες στη Θεσσαλονίκη για να εκπαιδευτούν στα σύγχρονα όπλα και μετά να ενταχθούν σε μάχιμες μονάδες. Ο Στρατηγός έδωσε σε όλους την τελευταία μέρα άδεια εξόδου και την επομένη, ξημερώματα, θα επιβιβάζονταν στα πλοία για την πρωτεύουσα της Μακεδονίας.

Η Μυρσίνη αποφασίζει να πάει στη Θεσσαλονίκη να συναντήσει τον Αντώνη πριν φύγει για το μέτωπο. Ωστόσο το δρομολόγιο του πλοίου ματαιώνεται λόγω του καιρού κι έτσι χάνει μια τελευταία ευκαιρία να τον δει. Στο καφενείο του λιμανιού θα συναντήσει τον Ίωνα, συμφοιτητή και φίλο του Αντώνη, που της προτείνει να βρεθούν μια από τις επόμενες μέρες, αλλά η Μυρσίνη δεν δείχνει να συμμερίζεται το ενδιαφέρον του.

Έπειτα από αρκετές μέρες αναμονής, το πολυπόθητο γράμμα από την Κοντυλένια έφθασε στον Μιχαήλο. Δεν πρόλαβε όμως να το διαβάσει. Μια ξαφνική ριπή του ανέμου το άρπαξε μέσα από τα χέρια του και το πέταξε σε μια πλαγιά του βουνού. Η φάλαγγα της Εθνικής Άμυνας ήταν η πρώτη ελληνική μονάδα που έφτανε στο Μοναστήρι. Οι Γάλλοι αξιωματικοί ενημέρωσαν τους Έλληνες συναδέλφους τους για τις συνθήκες που θα αντιμετώπιζαν στο χαράκωμα.

Δεν ήταν εύκολη η προσαρμογή των στρατιωτών στη ζωή των χαρακωμάτων. Η στενότητα των χώρων, οι δύστροποι αξιωματικοί, οι ξαφνικοί βομβαρδισμοί αλλά και το συνεχές σκάψιμο τη νύχτα και η τοποθέτηση αγκαθωτών συρμάτων, δουλειά επίπονη και πολλές φορές επικίνδυνη, τους απογοήτευσαν, κάποιοι μετάνιωσαν που κατατάχτηκαν, και άλλοι πάλι δεν πειθαρχούσαν και δεν τηρούσαν τους κανόνες ασφαλείας.

Ο λοχαγός αναθέτει στον Αντώνη Κωστούλα μια εύκολη σχετικά αποστολή. Μαζί με ορισμένους άλλους στρατιώτες να μεταβούν στο κοντινό δασύλλιο για να κόψουν ξύλα τα οποία θα χρησιμοποιηθούν σαν υποστυλώματα των αμπριών. Η υπηρεσία ολοκληρώθηκε γρήγορα σχετικά και οι στρατιώτες άρχισαν να διηγούνται ιστορίες από την προσωπική τους ζωή...

Η Μυρσίνη γράφει χαρούμενη ένα γράμμα για τον Αντώνη που θα μεταφέρει ο Αγγελέτος χωρίς να μεσολαβήσει η λογοκρισία. Πηγαίνει την ώρα του ραντεβού στο καφενείο του Απελλή αλλά ο Αγγελέτος δεν εμφανίζεται. Μετά την αποκάλυψη των δραματικών γεγονότων που οδήγησαν στο θάνατο της Στυλιανούλας φεύγει κατευθείαν για τη μονάδα του. Εκεί πληροφορείται από το λοχαγό ότι αποφασίστηκε η μετάθεσή του σε άλλο λόχο και σε άλλο σύνταγμα για να μη δοθεί συνέχεια στην διένεξή του με τον Μπήλιο.

Από τη στιγμή που ο λόχος του Αντώνη μετατέθηκε σ’ ένα ενεργό χαράκωμα τα πολεμικά καθήκοντα είναι καθημερινά με αποτέλεσμα να είναι συνεχείς και οι απώλειες σε έμψυχο υλικό. Αυτό οδηγεί σε παραφροσύνη και σε λιποταξία. Ήδη στο Σύνταγμα και στο λόχο εμφανίζονται τα πρώτα περιστατικά.

Ο θάνατος του Γιγάντη γέμισε με θλίψη τον Αντώνη και τους άλλους συμπολεμιστές τους. Μάλιστα ο Αντώνης θυμήθηκε τον Μπαρμπαστυλιανό τον «αβτζή», κυνηγό από ένα χωριό του Λεπέτυμνου από τα πιο απόκρημνα. Αυτός λοιπόν ο βουνίσιος άνθρωπος μια μέρα τουφέκισε ένα σκυλί του στο δεξί μπροστινό του πόδι γιατί χύθηκε πάνω σ' ένα κοπάδι πέρδικες που δροσιζόταν σε μια γούβα νερό...

Στη Βελούζινα, ο Αντώνης, για να προφυλαχτεί από την υγρασία, έμενε σε ένα δωμάτιο σπιτιού που επέταξε ο στρατός. Το σπίτι ήταν της Άντσως, μιας ντόπιας αεικίνητης γυναίκας που ζούσε μαζί με τους ηλικιωμένους γονείς της και την κόρη της Γκιβέζω. Η Άντσω είχε κι άλλα δυο αγόρια που πήραν με το ζόρι στον πόλεμο οι Βούλγαροι. Κύρια ασχολία της, εκτός από τις αγροτικές δουλειές, ήταν να υφαίνει στον αργαλειό της ό,τι υφαντά χρειαζόταν για το σπίτι.

Μετά την αυστηρή απόφαση του Στρατοδικείου, οι λιποταξίες στη Μεραρχία του Αιγαίου κόπηκαν οριστικά. Ο μόνος που απουσίασε ήταν ο μόνιμος λοχίας Ζαφειρίου, για τον οποίο η μοίρα επιφύλαξε ένα απροσδόκητο τέλος... Αντίθετα, ο Αντώνης, μακριά από την υγρασία του αντίσκηνου στο σπίτι της Άντσως, είδε να υποχωρούν οι πόνοι από το παλιό του τραύμα που είχε κληρονομήσει από την εποχή του Β' Βαλκανικού Πολέμου.

Η νέα θέση της Μεραρχίας του Αιγαίου Πελάγους με το κωδικό όνομα «Άλφα Μπις» είναι σ’ ένα χαράκωμα επαφής στην πρώτη γραμμή. Απέναντί της βρίσκεται «ο λόφος χελώνα» που είναι καλά οχυρωμένος και διαθέτει πυκνά πολυβολεία. Και οι δύο μεριές βρίσκονται σε άγρυπνη επιφυλακή, κανείς όμως δεν πειράζει τον άλλο, περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή για ένα καθοριστικό χτύπημα που θα έχει ως συνέπεια την προώθηση όλης της συνοριακής γραμμής στο έδαφος του αντιπάλου.

Στη νέα τους θέση στο χαράκωμα, οι άντρες της Μεραρχίας του Αιγαίου αντιμετώπισαν και νίκησαν αρκετές φορές αντίπαλες δυνάμεις. Οι περισσότερες ήταν συγκρούσεις μικρής έκτασης χωρίς σημαντικές απώλειες. Σε μία απ’ αυτές τις αψιμαχίες τραυματίστηκε ο Κίμων, ο αδελφός του Αντώνη Κωστούλα. Το τραύμα του, ωστόσο, χαρακτηρίστηκε σοβαρό και μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη για να αντιμετωπισθεί.

Στο χαράκωμα επικρατεί μια έντονη κινητικότητα. Σιγά-σιγά αρχίζουν να αντιλαμβάνονται όλοι, αξιωματικοί και οπλίτες, πως πρόκειται για την προετοιμασία της μεγαλύτερης μάχης που έχει εμπλακεί η Μεραρχία του Αιγαίου Πελάγους. Για τη μάχη του υψόμετρου 908 στο Νότιο Τομέα του Ανατολικού Μετώπου. Για πολλούς έχει δημιουργηθεί η εντύπωση πως πρόκειται για την τελευταία μάχη του Μεγάλου Πολέμου. Τα ίδια είπε στη Μυρσίνη κι ο Φρούραρχος της Μυτιλήνης. Μετά τη μάχη αυτή θα απολυθούν και οι πρώτοι εθελοντές που κατατάχθηκαν στα νησιά.